Colombia gaat in vlammen op en de staat onderdrukt de contestatie.

Rafiek Madani voor ENAB

Ik heb er niet voor gekozen om leraar te worden om mijn leerlingen te zien sterven.

een leraar uit colombia

Foto Wikipedia : president van Colombia

Deze zin, die door universiteitsprofessoren is herhaald tijdens de demonstraties die sinds 28 april in Colombia aan de gang zijn, weerspiegelt het geweld van de regering Iván Duque tegen de tegenstanders van belastinghervormingen.

De regering wil de belastingen op consumptiegoederen verhogen en de belastingdrempels verlagen, wat desastreuze gevolgen zou hebben voor mensen die toch al economisch gemarginaliseerd zijn.

Het merendeel van de slachtoffers van de repressie zijn jongeren en studenten. De informatie die via sociale netwerken wordt verspreid, is huiveringwekkend: 1.330 gewonden (1.040 burgers en 290 politieagenten), gedwongen verdwijningen, willekeurige opsluitingen, moorden door politiediensten en seksueel geweld.

In een reportage van Laura Dulce, journaliste bij het gerespecteerde Colombiaanse dagblad El Espectador, wordt beschreven hoe mensen die tijdens de demonstraties gevangen zijn genomen, in detentiecentra worden gemarteld.

Geconfronteerd met lokale en internationale kritiek heeft de regering getracht het harde optreden te rechtvaardigen door te beweren dat de demonstraties waren « geïnfiltreerd » door opstandige groeperingen die nog steeds actief zijn, zoals de dissidente Revolutionaire Strijdkrachten van Colombia (FARC) en het Nationaal Bevrijdingsleger (ELN).

Een symptoom van een groter kwaad

Corona, Coronavirus, Virus, Covid-19
Foto pixabay

De woordvoerder van de Hoge Commissaris voor de mensenrechten van de VN, Marta Hurtado, heeft zich op 4 mei uitgesproken tegen de repressie door de staat van de dodelijke betogingen in Cali. Hoe kan een staat die zichzelf een van de oudste « democratieën » van Latijns-Amerika noemt, zijn bevolking op zo’n gewelddadige manier onderdrukken?

In feite is de huidige repressie slechts een symptoom van een breder proces van militarisering van de staat, dat is verhard door meer dan 50 jaar van interne gewapende conflicten waarbij een groot aantal actoren betrokken is: linkse guerrilla’s, paramilitaire groepen en drugskartels, om er maar een paar te noemen.

De huidige crisis is ook geworteld in hardnekkige sociaal-economische ongelijkheden, geaccentueerd door de Covid-19-pandemie. In Colombia zijn bijna 78.000 mensen omgekomen, 500.000 bedrijven gesloten en 4,1 miljoen mensen zijn momenteel werkloos.

Volgens het Nationaal Administratief Departement voor de Statistiek (DANE) verkeert 42,5% van de bevolking in een situatie van armoede, tegenover 35,7% in 2019, leven 3,5 miljoen Colombianen onder de armoedegrens en zijn er 2,8 miljoen toegevoegd aan de bevolking in extreme armoede.

Wij hebben de gebeurtenissen van de afgelopen dagen op de voet gevolgd, omdat ons doctoraal onderzoek zich toespitst op de politieke participatie van ex-strijders die deel uitmaakten van opstandelingengroepen (zoals de FARC) en op de rol van de civiele samenleving bij vredesopbouwprocessen in Colombia.

Verschillende oorzaken samen  

Cause, Effet, Causalité, Blâme, Raison
Foto Pixabay

De protesten begonnen als reactie op belastinghervormingen, maar nu klagen ze ook politiegeweld, corruptie, de vertraging in de uitvoering van het vredesakkoord, dat in 2016 werd ondertekend met de FARC-guerrilla’s, en sociale ongelijkheid aan. In verschillende steden, zoals Bogotá, Cali, Barranquilla en Bucaramanga, zijn duizenden mensen de straat opgegaan. Ook vertegenwoordigers van de inheemse bevolking sloten zich aan bij de protesten waarin het aftreden van president Duque werd geëist.

De recente protesten zijn een voortzetting van de protesten die eind 2019 en begin 2020 werden gehouden en die vanwege de pandemie werden onderbroken. De insluiting in verband met Covid-19 heeft een tweeledige rol gespeeld: zij heeft geholpen om de demonstranten het zwijgen op te leggen en heeft institutionele zwakheden aan het licht gebracht. In verschillende regio’s « dwongen » gewapende groepen – niet de staat – de gezondheidsmaatregelen af, vaak met geweld.

Het is in deze moeilijke context dat de regering Duque maatregelen voorstelt die de prijs van bepaalde basisgoederen zouden verhogen, waardoor de meest gemarginaliseerde bevolkingsgroepen zouden worden getroffen. Op 2 mei 2021 kwam de president op zijn besluit terug en vroeg hij het Congres om het wetsvoorstel (voorlopig) in te trekken. Ook de voor de hervorming verantwoordelijke minister heeft ontslag genomen. Niettemin is de mensenrechtensituatie in Colombia de afgelopen dagen aanzienlijk verslechterd.

Een historie van repressie.

Cruauté, Violence, Abus, Violent, Peur
Foto pixabay symboliseert repressie.

De Defensoria del Pueblo (Bureau van de Ombudsman) meldt dat 24 mensen zijn gestorven en 89 worden vermist sinds het begin van de protesten. Deze officiële cijfers geven echter niet weer wat er werkelijk op het terrein gebeurt.

De NGO’s Temblores en Indepaz maken melding van 1.876 gevallen van bruut politieoptreden, 39 vermeende moorden door rechtshandhavingsambtenaren, 12 gevallen van seksueel geweld en 28 slachtoffers van oogletsel. Ook Human Rights Watch (HRW) heeft het gebruik van gepantserde voertuigen die projectielen op demonstranten gooien, aan de kaak gesteld. Maatschappelijke organisaties proberen nog steeds 548 mensen te identificeren die nog steeds vermist zijn.

De regering van haar kant heeft het gebruik van geweld gerechtvaardigd door te zeggen dat de afgelopen dagen verschillende plaatselijke politiebureaus zijn bestormd en in brand gestoken. Dit « vandalisme »-argument verdoezelt echter de legitieme eisen van de demonstranten en de slechte staat van dienst van de politie. Vooral sinds de oprichting in 1999 zijn tegen de oproerpolitie (ESMAD) meer dan 40.000 tuchtprocedures aangespannen. In de loop der tijd is deze organisatie verantwoordelijk gehouden voor meerdere uitzettingen, oogletsels en moorden.

De Overheid medeplichtig?

Argent, Étreindre, Amour, Finances
Foto Pixabay

De historicus Daniel Pécaut wijst erop dat in Colombia het gewapend conflict tussen de staat, de guerrilla’s en de paramilitaire groepen heeft geleid tot de banalisering van wreedheidspraktijken. Deze nemen vele vormen aan, waaronder ontvoeringen, gedwongen verplaatsingen, moordaanslagen en moordpartijen door verschillende gewapende actoren. In het verleden heeft de staat vaak vele tegen de burgerbevolking gerichte acties georkestreerd of was hij er medeplichtig aan.

Het schandaal van de « vals-positieven » brengt bijvoorbeeld enkele afschuwelijke praktijken binnen de strijdkrachten aan het licht. Tijdens het presidentschap van Álvaro Uribe Vélez (2002-2010) rekruteerde het leger jongeren uit kansarme milieus onder valse beloften van economische bijstand.

Deze jongeren werden vervolgens door het leger geëxecuteerd en hun lichamen werden in guerrilla-uniformen gestoken om hun moorden op overwinningen op het slagveld te laten lijken. De Bijzondere Rechtspraak voor de Vrede (JEP), het tribunaal dat in het kielzog van het vredesakkoord van 2016 met de guerrilla’s van de FARC-EP is opgericht, heeft het aantal slachtoffers van « valse positieven » sinds 2002 op 6.402 geschat.

Printscrn Human Rights Watch

Het bevel tot « repressie met kogels » heeft een lange geschiedenis in Colombia. Het onevenredig gebruik van geweld wordt genormaliseerd en gerechtvaardigd – niet alleen door de staat, maar ook door grote delen van de samenleving. In de context van het post-vredesakkoord met de FARC is het geweld, dat vroeger « door de oorlog verborgen werd gehouden », nu echter duidelijker zichtbaar.

Een grondige herziening is noodzakelijk.

Examen, Plateforme D'Observation, Vue
Foto pixabay

Indepaz meldt 1.090 moorden op mensenrechtenactivisten sinds de ondertekening van de vredesakkoorden met de FARC in 2016 tot december 2020.

Evenzo werden tussen 1 januari en 30 april 2021 57 activisten en 22 ondertekenaars van het vredesakkoord gedood. In dezelfde periode werden 35 bloedbaden aangericht door verschillende gewapende groepen, waaronder paramilitaire groepen die al lang heulen met de ordehandhaving.

De huidige demonstraties geven blijk van een ontevredenheid die nog wordt versterkt door het gewapende conflict, de humanitaire crisis als gevolg van de pandemie en de massale migratie van de Venezolaanse bevolking. De repressie door de staat wijst op een verontrustende versmalling van de toegang tot de openbare ruimte in Colombia. Het idee alleen al van demilitarisering van de politie lijkt ver weg, maar toch blijven de demonstraties aanhouden. Zullen zij leiden tot een noodzakelijke herinrichting van de staat?