bird eye view of khorgo uul volcano on sunny day

Mongolië staat voor een uitdaging in zijn democratische ontwikkeling.

Rafiek Madani voor ENAB

  • Verbod op herverkiezing
  • De follow-up
  • Partijen onder vuur
  • De kwestie van de rijpheid van de politieke partijen
  • Regionale impact
  • Scenario's
Foto: Wikipedia Mongolië

Op 19 april 2021 vaardigde de aftredende president van Mongolië, Khaltmaagiin Battulga, een richtlijn uit om de Mongoolse Volkspartij (MPP) te ontbinden. Deze maatregel is overduidelijk ongrondwettelijk.

Mongolië is een parlementaire republiek waar de president, die bij volksstemming wordt verkozen, meer optreedt als een bovenkamer dan als een uitvoerende macht in een presidentiële republiek. Ontbinding van de MPP zou, als dat zou gebeuren, kiezers rechteloos maken en democratisch verkozen instellingen in het hele land ontwrichten. Sinds de verkiezingen van 2020 heeft de partij iets meer dan 80 procent van de zetels in het nationale parlement (de Grote Nationale Hural) en een meerderheid in de meeste gemeenteraden. Ook bij de verkiezingen van 2016 behaalde de partij een verpletterende overwinning.

Verbod op herverkiezing

President Mongolë Khaltmaagiin Buttalga

De president vaardigde de richtlijn tot ontbinding van de partij uit slechts drie dagen nadat het Grondwettelijk Hof had bepaald dat overeenkomstig de amendementen op de grondwet van 25 mei 2020 alle voormalige en de zittende presidenten onverkiesbaar zijn om zich opnieuw verkiesbaar te stellen. De amendementen werden in november 2019 door het parlement aangenomen. Een ervan bepaalt dat de president wordt verkozen voor « slechts één termijn » van zes jaar.

President Battulga nam deel aan de bevestiging van de wijzigingen tijdens een openbare ceremonie op 26 november 2020 – de dag waarop de goedkeuring van de eerste grondwet van Mongolië in 1924 wordt herdacht. Een minderheidsfractie in het parlement, de Nationale Arbeiderspartij, heeft het Grondwettelijk Hof gevraagd te verduidelijken dat « slechts één termijn » betekent dat wie president is geweest, niet het recht heeft zich opnieuw kandidaat te stellen, wat het Hof heeft bevestigd. 

Door de uitspraak van de rechtbank kan president Battulga niet deelnemen aan de presidentsverkiezingen van juni 2021. Geërgerd als hij was door de uitspraak, sloeg de president zijn slag en beschuldigde hij de MPP ervan een « militante » partij te zijn « die in staat is militaire acties te ondernemen« . Hij eiste dat het Hooggerechtshof, dat de politieke partijen registreert, naar zijn argumenten zou luisteren en maakte zijn voornemen kenbaar om de rechters in de raadkamer van het hof te ontmoeten. Beide eisen hebben de kenmerken van illegale inmenging in de besluitvorming van de rechterlijke macht.

De follow-up

Pixabay

Na het uitvaardigen van zijn richtlijn zou de president het hoofdkwartier van de chef-staf van de strijdkrachten hebben bezocht. Een dag later bevestigde generaal-majoor Dovchinsurengiin Ganzorig, in een zeldzaam openbaar optreden, het bezoek van de president. Hoewel hij verklaarde dat de strijdkrachten wettige bevelen zouden uitvoeren, werden zijn opmerkingen grotendeels opgevat als een teken dat het leger zich buiten de politiek zou houden. Delen van de verklaring van de generaal, zoals zijn beschuldiging dat een open hoorzitting in het parlement « staatsgeheimen aan het licht zou brengen« , hebben sommige commentatoren die niet gewend zijn aan openbare uitspraken van het leger, echter verbaasd.

Op dezelfde dag dat de president zijn aankondiging deed, ondertekende de splintergroepering van de Democratische Partij (DP), die wordt gecontroleerd door president Battulga, een contract met een in Washington D.C. gevestigd PR-bureau, DCI Group genaamd. Het contract werd al snel bekend in Mongolië, samen met de e-mails van het bedrijf aan de media en de registratie van het bedrijf bij het Amerikaanse ministerie van Justitie als buitenlandse agent die optrad namens de DP. Het papierspoor toont aan dat de poging van de president om de grootste politieke partij van Mongolië uit te schakelen geen spontane beslissing was.

De e-mails waarin de richtlijn werd beschreven als « de noodmaatregel van president Kh. Battulga om de soevereiniteit en democratie van het land te beschermen tegen de bedreigingen van de Mongoolse Volkspartij (MPP) » werden door DCI verspreid onder de media, waaronder grote namen als de Washington Post, slechts één dag nadat de president zijn besluit in eigen land had aangekondigd. DCI bood journalisten « de mogelijkheid om rechtstreeks met de president te spreken », en in sommige nieuwsberichten werd het kantoor van de president als voornaamste bron genoemd.

Het inhuren van een groot PR-bedrijf in Washington is niet in één dag gebeurd, en dergelijke diensten kosten aanzienlijke bedragen. Het feit dat zijn bureau met zoveel voorbedachten rade te werk is gegaan en de bewoordingen die in de persberichten van het DCI worden gebruikt, wijzen op de vastbeslotenheid van de president om de opinie in het buitenland en ter plaatse op een zeer schuine manier te beïnvloeden, en doen griezelig veel denken aan autocratische propagandistische praktijken.

Partijen onder vuur

Le Feu Et L'Eau, Mains, Lutte Contre Le
Pixabay

De regering en de MPP (die dit jaar haar honderdjarig bestaan viert als de enige voormalige regerende communistische partij die de overstap heeft gemaakt naar het sociaal-democratische platform en concurrerend is gebleven in een meerpartijendemocratie) reageerden terughoudend en onopvallend op de stappen van de president. De raad van bestuur van de MPP heeft een verklaring afgelegd waarin wordt geëist dat er een einde komt aan de ongrondwettelijke handelingen en dat de president de wet handhaaft.

Noch de parlementaire meerderheid van de MPP, noch de regering die zij leidt, heeft gesproken. Hoewel de juridische gronden voor de afzetting van de president duidelijk zijn, heeft de parlementaire meerderheid dit onderwerp niet aangesneden. De reactie suggereert dat de MPP zich aan de kiezers wil presenteren als iemand die zich blijft concentreren op de bestrijding van de Covid-19-pandemie in plaats van op politieke streken in de aanloop naar de verkiezingen.

Vanaf begin 2021 heeft een dramatische toename van SARS-CoV-2 besmettingen Mongolië in een lockdown geduwd. De regering gaat door met een grootscheepse inentingscampagne. Op dit moment is ongeveer 80 procent van de volwassen bevolking ingeënt, een van de hoogste percentages ter wereld. De regering verwacht het proces eind juni te kunnen afronden of zelfs eerder, afhankelijk van de beschikbaarheid van vaccins. Dat zou een aanzienlijke prestatie zijn voor een land dat geen vaccins produceert en ook geen sterke onderhandelingspositie heeft om deze aan te schaffen.

Lid van partij van het Mongoolse Volk
Ukhnaagiin Khürelsükh

De MPP en haar regering hebben het door president Battulga gedramde verhaal verworpen. Voor de verkiezingen van 9 juni heeft de partij Ukhnaa Khurelsukh als voorzitter aangewezen.

De DP, die al drie decennia aan de macht is, verkeert daarentegen in diepe wanorde. Na een verwoestend verlies bij de parlementsverkiezingen van 2020 splitste de partij van de president zich op in twee groepen. Zij hebben twee presidentskandidaten voorgedragen, wat de DP in een ernstige juridische crisis heeft gestort. Er was een rechter nodig om te beslissen wie de « legale » kandidaat van de partij is.  

De verdeeldheid is echter niet louter politiek. Zij illustreert de meest cruciale uitdaging waarvoor de democratie in Mongolië zich geplaatst ziet: de hervorming van de rechterlijke macht en de wetshandhaving.

Terwijl de beschermeling van de president de ene groep binnen de DP leidt, is de andere leider sterk gekant en heeft een verklaring afgelegd waarin hij de inmenging van de heer Battulga in partijaangelegenheden veroordeelt. Hij beschuldigde de president er ook van dat hij probeerde het voorzitterschap van de partij van hem af te pakken door herhaaldelijk valse aanklachten tegen hem in te dienen. Het smerige verhaal zou moeten aantonen welke ongepaste invloed de president heeft op de rechterlijke macht en de rechtshandhaving en gebruikt tegen politieke tegenstanders en zakelijke concurrenten.  

De kwestie van de rijpheid van politieke partijen

Commencer, Prêt, La Concurrence, Piste
Pixabay

De toekomst van de democratie in Mongolië kan afhangen van de uitkomst van deze gebeurtenissen. Tot nu toe hebben de politieke partijen bewezen de enige instellingen te zijn die zich krachtig verzetten tegen een president die neigt naar autocratie. Ondanks hun vele zwakheden en hun lage populariteit bij de bevolking, zijn de partijen van cruciaal belang voor het behoud van de democratie in Mongolië. Het feit alleen al dat dergelijke autocratische tendensen op de voorgrond konden treden, is tekenend voor de aanzienlijke uitdagingen waarvoor de partijen die de machthebbers nomineren, zich geplaatst zien.

Er moeten verschillende veranderingen worden doorgevoerd (zoals transparante financiering van partijen en verkiezingen, op feiten gebaseerde beleidsdebatten, blootstelling aan mondiale vraagstukken, om maar de belangrijkste te noemen) om de politieke partijen van Mongolië samenhangende en constructieve politieke krachten te maken. Vandaag de dag lijken zij vooral op constellaties van politieke en zakelijke groeperingen.       

Het is ook duidelijk dat de lang gebruikte maatstaf van drie vrije en eerlijke verkiezingen als maatstaf voor de stabiliteit van de democratische instellingen in een land niet langer volstaat. Naast concurrerende verkiezingen zou de aanwezigheid van stabiele geïnstitutionaliseerde partijen een vereiste moeten zijn om van een succesvolle overgang uit te kunnen gaan. Het ontbreken van dergelijke partijen leidt tot persoonlijkheidspolitiek die op den duur een bedreiging voor de democratie zal vormen.

Dit mechanisme is nu aan het werk in Mongolië. Na acht parlementsverkiezingen en zeven presidentsverkiezingen staat het land voor een uitdaging zoals nooit tevoren in de 30 jaar dat het democratie heeft opgebouwd. Hoewel de kans klein lijkt dat autocratische tendensen de overhand zullen krijgen, is de uitdaging reëel. Vanuit dit oogpunt heeft Mongolië nog een lange weg te gaan voordat het zichzelf een stabiele democratie kan noemen. Ook is de gezondheid van de DP als een belangrijke politieke kracht, of welke groepering dan ook die haar vervangt als tegenwicht tegen de MPP, van cruciaal belang voor de algemene kracht van de democratie in het land.

Regionale impact

Domino, Circuit, Élément, Concept
Pixabay

Er is ook een regionaal aspect aan dit drama. De gebeurtenissen in Mongolië spelen zich niet af in een vacuüm, maar in de context van Centraal-Azië en enkele voormalige Sovjetrepublieken. In Kirgizstan heeft een referendum plaatsgevonden, en het land gaat nu van een gemengde presidentiële en parlementaire republiek over op een presidentiële republiek. Armenië evolueert eveneens in de richting van een presidentiële republiek te midden van het conflict tussen de huidige eerste minister en de oppositie. In Oekraïne en Georgië zijn de partijen, ondanks de overgang naar een gemengd parlementair-presidentieel systeem, nog steeds zwak en worden zij gedomineerd door één enkele leider, waardoor de democratie in het algemeen wordt uitgehold en elke vooruitgang broos is.

Als Mongolië erin slaagt de huidige crisis aan te pakken, zou dat een belangrijk signaal zijn voor de buurlanden. Het zou laten zien dat het parlementaire systeem van het land, met de president als bovenkamer, de bevoegdheden verdeeld over de belangrijkste instellingen, persvrijheid en aandacht voor de hervorming van de rechterlijke macht en de rechtshandhaving, en de openbare dienst een werkbaar model is voor democratische overgang. Wil dit scenario werkelijkheid worden, dan moeten de politieke partijen van Mongolië hervormen en tot wasdom komen om het voortbestaan van de democratie te garanderen en te voorkomen dat de macht in één persoon wordt geconcentreerd.       

Scenario’s

Devenir, Puzzle, Déroulement, Expansion
Pixabay

Enerzijds zou de voorbeeldfunctie van Mongolië, gezien zijn ligging tussen Rusland en China, van belang kunnen zijn voor de onmiddellijke Centraalaziatische buurlanden en de voormalige Sovjetrepublieken. De geopolitieke betekenis van de recente gebeurtenissen is echter vooral van belang voor het land zelf.

Anderzijds is de succesvolle « vaccinontvangerdiplomatie » van de huidige regering exemplarisch voor een groot deel van Noordoost-Azië. De belangrijkste leverancier van vaccins aan Mongolië is China. De inentingscampagne is begonnen met de aankondiging van een grote schenking van vaccins door India en het Covax-programma dat door de EU wordt gefinancierd. Rusland doneerde een lading van zijn Spoetnik-V product en Japan kondigde een aanzienlijke financiële bijdrage aan voor de aankoop van vaccins.

Zoals blijkt uit deze diplomatie van de ontvangers van vaccins, zal het geopolitieke belang van het land voor zijn directe geografische buren zichzelf blijven verklaren. De zogenaamde « derde buren », zoals de VS, Europa, India en Japan, definiëren hun betrekkingen met Mongolië op basis van gedeelde waarden als democratie en mensenrechten. Elke terugval in Ulaanbaatar zal een negatieve invloed hebben op de samenwerking met deze landen.

Mongolië ontleent zijn huidige gunstige geopolitieke positie aan zijn ligging en zijn gehechtheid aan democratische waarden. Maar zolang de ligging vastligt, kunnen de waarden veranderen – evenals de aantrekkingskracht van het land op de rest van de wereld.