raising the blue red and white flag

DECRYPTIE: Het Westerse alliantie verzwakt door de AUKUS-agreement.

27/12/2021 – Rafiek Madani voor ENAB

Op 17 september 2021 kondigde Frankrijk aan dat het zijn ambassadeurs uit Australië en de Verenigde Staten zou terugtrekken. Kort na de aankondiging van een belangrijke nieuwe strategische overeenkomst tussen Australië, de Verenigde Staten en Groot-Brittannië – en de opzegging van een enorm defensiecontract tussen Frankrijk en Australië – betekende dit een ongekende breuk tussen belangrijke westerse bondgenoten. En hoewel het erop lijkt dat de betrekkingen reeds worden hersteld, in ieder geval tussen Parijs en Washington, kunnen de gevolgen nog lang in de toekomst worden gevoeld.

Emmanuel Macron et Joe Biden au 47e sommet du G7, le 11 juin 2021 – The White House 

Een van de meest gebruikelijke manieren waarop een land zijn ernstige ongenoegen in zijn internationale betrekkingen kenbaar kan maken, is door zijn ambassadeur terug te roepen voor overleg. Hoewel dit niet betekent dat de diplomatieke betrekkingen worden verbroken of zelfs dat een volledige missie wordt gesloten, geeft het toch een krachtig signaal van echte verontwaardiging.

Tegen deze achtergrond was het besluit van Frankrijk om zijn ambassadeurs in Australië en de Verenigde Staten terug te trekken zo’n belangrijk nieuws. Hoewel het zeker niet ongebruikelijk is dat bondgenoten af en toe meningsverschillen hebben, zelfs vrij heftige, is de spectaculaire ruzie tussen Frankrijk enerzijds en Australië, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten anderzijds ongewoon ernstig geweest. Zoals reeds werd opgemerkt, is dit de eerste keer in bijna 250 jaar diplomatieke betrekkingen dat Parijs zijn ambassadeur in Washington terugroept.

De wortels van de crisissen liggen in China’s groeiende strategische kracht. Het lijkt steeds moeilijker voor te stellen, maar er was een tijd, en nog niet zo heel lang geleden, dat de Volksrepubliek China de neiging had zich afzijdig te houden van internationaal engagement. In de afgelopen twee decennia heeft Peking zijn internationale invloed echter drastisch uitgebreid – economisch, politiek en zelfs strategisch.

Belt and Road Initiative en verwante projecten vanaf 2018 – Appenzeller/Hecher/Sack – CC BY 4.0

Zijn vlaggenschip, het « Belt and Road« -initiatief, is een poging om de oude zijderoute, die China met het Midden-Oosten en Europa verbindt, op een moderne manier te herscheppen. Ondertussen heeft China in Afrika en elders zijn economische aanwezigheid vergroot met grote investeringen. Tezelfdertijd groeit de vrees voor de toenemende militaire macht van China in de regio van de Indo-Pacific.

Naast de aanhoudende spanningen over de Zuid-Chinese Zee is er de vrees voor een toenemende Chinese strijdlust jegens Taiwan. Dit alles heeft veel landen – waaronder belangrijke regionale actoren als Japan, India, de Verenigde Staten en Australië – steeds nerveuzer gemaakt. En het is deze toenemende bezorgdheid die de achtergrond vormt voor het huidige geschil.

Pixabay – 12019

In 2016 tekende Australië een belangrijke defensieovereenkomst met Frankrijk voor de aankoop van 12 dieselelektrische onderzeeërs. Te bouwen door DCNS, nu de Naval Group, die voor bijna tweederde in handen is van de Franse overheid, was de overeenkomst bijna 40 miljard Amerikaanse dollar waard. Het was een enorme stimulans voor de Franse defensie-industrie en verwacht werd dat het zou leiden tot het in het leven roepen van duizenden nieuwe banen. Het was zelfs zo belangrijk dat de Franse leiders het de « deal van de eeuw » noemden. Sindsdien is de situatie echter veranderd. De verdere verslechtering van de betrekkingen met China, gekoppeld aan klaarblijkelijke vertragingen en kostenoverschrijdingen bij de overeenkomst over de onderzeeërs, hebben ertoe geleid dat Australië zijn mening lijkt te hebben herzien.

Nadat de Australische regering, onder leiding van de sterk pro-Amerikaanse Scott Morrison, in 2016 de mogelijkheid om kernonderzeeërs van Amerikaanse makelij aan te schaffen zogenaamd had afgewezen, kwam zij op haar besluit terug en ging zij geheime besprekingen aan met Washington die uiteindelijk de weg zouden vrijmaken voor een nog radicalere herbezinning op de strategische betrekkingen van Australië. Op 15 september sloten VS-president Joe Biden en premier Morrison zich aan bij de Britse premier Boris Johnson tijdens een rechtstreekse persconferentie om de (oprichting van) een belangrijk nieuw veiligheidspartnerschap – AUKUS – aan te kondigen. Het eerste grote initiatief zou de bouw van een vloot nucleair aangedreven – maar niet nucleair bewapende – onderzeeërs voor Australië zijn. De Franse overeenkomst was tot mislukken gedoemd.

Source: The Project

Het zal niemand verbazen dat Parijs woedend was. In ongewoon harde bewoordingen beschuldigde de Franse minister van Buitenlandse Zaken, Jean-Yves Le Drian, de drie landen openlijk van leugens en bedrog – vooral omdat Franse officials volhouden dat Washington hen eerder had gerustgesteld dat geruchten over de overeenkomst vals waren geweest. Slechts twee dagen later riep Frankrijk zijn ambassadeurs uit Canberra en Washington, D.C., terug voor overleg.

Blijkbaar werd Londen gespaard met het argument dat Parijs bekend was met zijn « permanent opportunisme » en dat Johnson slechts het vijfde wiel aan de wagen was geweest. (Hoewel sommige waarnemers het besluit hebben afgeschilderd als een overdreven reactie – een woedeaanval zelfs – kan men in werkelijkheid begrijpen waarom Parijs zo boos was. Afgezien van de enorme economische gevolgen en de duidelijk gedeukte trots, die beide binnenlandse politieke gevolgen zullen hebben, had Frankrijk duidelijk het gevoel dat het een belangrijk strategisch bondgenootschap met Australië had opgebouwd – als een ander land in de Stille Oceaan. Frankrijk is immers nog steeds sterk aanwezig in de regio via zijn gebieden Nieuw Caledonië, Frans Polynesië, en Wallis en Futuna. Bovendien zag het de stap ook als een fundamenteel verraad van de NAVO-partners Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Zoals Le Drian verklaarde: « Bondgenoten doen elkaar dit niet aan. »

Source: FRANCE 24 English

Waarom hebben de drie landen het dan gedaan? In werkelijkheid lijken er zowel individuele als collectieve redenen achter een besluit te zitten. Voor Australië liggen de voordelen van de overeenkomst voor de hand. Australië, dat zich steeds meer zorgen maakt over de groeiende aanwezigheid van China in de Stille Oceaan, zal veel beter zijn toegerust om het hoofd te bieden aan de toenemende militaire dreigingen waarmee het wordt geconfronteerd; het wordt een van de zeven landen in de wereld die beschikken over onderzeeërs met nucleaire aandrijving.

Maar misschien nog belangrijker is dat de overeenkomst de reeds lang bestaande strategische relatie met de Verenigde Staten verder zal versterken – een relatie die teruggaat tot het begin van de jaren vijftig toen Australië, samen met buurland Nieuw-Zeeland, een wederzijds defensiepact met de Verenigde Staten ondertekende. Evenzo zijn er ook belangrijke strategische voordelen voor de Verenigde Staten, vooral juist op dit moment. De overhaaste en beschamende terugtrekking uit Afghanistan heeft geleid tot wijdverbreide speculaties dat de Verenigde Staten zich nu uit de wereld terugtrekken.

Falende staten: RandamCC BY-SA 4.0

Deze aankondiging zal dat beeld voor een groot deel ontkrachten. Washington houdt zich misschien niet langer bezig met interventies en staatsopbouw in « falende landen« , maar het heeft zijn ogen zeker niet van de belangrijkste geostrategische uitdagingen afgewend. Het zal niet meer Irak en Afghanistan aandoen. Het zal echter Rusland en China blijven uitdagen. Maar hoe zit het met het VK? Ook dat lijkt hiervan te profiteren. Na zijn besluit om uit de Europese Unie te stappen, heeft het graag het idee van « Global Britain » gepromoot – een land dat nu een veel actievere rol op het internationale toneel kan spelen. Dit zal het eerste grote bewijs van het concept zijn.

Per slot van rekening, zo luidt het argument, zou het niet mogelijk zijn geweest om deel te nemen aan zo’n monumentale vernedering van een mede-EU-partner toen het nog deel uitmaakte van de Unie. Maar er leken meer redenen te zijn waarom Frankrijk niet meedeed. De belangrijkste reden was dat Parijs blijkbaar veel trager dan de andere landen had gereageerd op de waargenomen Chinese dreiging. Zelfs betrekkelijk kort geleden nog was het erop gebrand zich te presenteren als een schakel tussen China en Europa. Dit leek de anderen geen andere keuze te laten dan hun eigen gang te gaan. Anderen wijzen er echter op dat Parijs het afgelopen jaar steeds sceptischer tegenover China is komen te staan – een punt dat ook tot uiting komt in de groeiende publieke bezorgdheid over de rol van Peking in de wereldpolitiek en de schendingen van de mensenrechten. Hoe dan ook, Parijs zou woedend zijn geweest dat het niet eens de mogelijkheid kreeg om deel te nemen. En dit is in feite misschien wel het meest significante aspect van de hele crisis. Hoewel het duidelijk is dat de overeenkomst bedoeld is om zich op China te richten – hoewel Beijing niet met name wordt genoemd – heeft de overeenkomst de meest directe gevolgen voor de eenheid van het Westen.

In de dagen die volgden, leken de gevolgen zich uit te breiden. Toen er sprake was van Franse plannen om belangrijke initiatieven te blokkeren, waaronder een handelsovereenkomst tussen de EU en Australië, eisten Europese ambtenaren dat Washington, Londen en Canberra uitleg zouden geven over hun acties tegen een belangrijke Europese staat. Maar terwijl het geschil fel brandde, leek het ook snel te branden.

Joint Statement on the Phone Call between President Biden and President Macron

Op 22 september voerden president Biden en de Franse president Emmanuel Macron een telefoongesprek van een half uur. Van zijn kant verontschuldigde een verzoenende Biden zich voor de afhandeling van de overeenkomst, waarbij hij zei dat Frankrijk geraadpleegd had moeten worden en dat dit in de toekomst ook het geval zal zijn. Hij stemde er ook mee in de Franse inspanningen voor terrorismebestrijding in Noord-Afrika – een belangrijk punt van zorg voor Parijs – te helpen. 

Foto Links (Biden) rechts (Macron)

Maar hoewel dit Macron genoeg leek te hebben gesust om hem in staat te stellen de terugkeer van de ambassadeur naar Washington aan te kondigen, liet het gesprek niettemin twee belangrijke factoren buiten beschouwing. Ten eerste werd het besluit over de onderzeeërs niet teruggedraaid. Ten tweede werd niet toegezegd Frankrijk in het nieuwe pact op te nemen. En het zijn deze twee factoren die waarschijnlijk een effect op langere termijn zullen hebben. Macron mag dan wel de vete met de Verenigde Staten willen bijleggen, maar Frankrijk is hard getroffen door de annulering van de onderzeeërdeal. Het zal compensatie willen.

Maar zelfs als het land erin slaagt een of andere vergoeding te krijgen, zullen velen in Frankrijk hier nog lang boos over zijn. Bovendien zal het feit dat Frankrijk een strategisch partnerschap werd – en nog steeds wordt – ontzegd, het diepgewortelde gevoel aanwakkeren dat Frankrijk de Angelsaksen gewoon niet kan vertrouwen. Het meest voor de hand liggende is dat dit wel eens grote gevolgen zou kunnen hebben voor de NAVO – het belangrijkste westerse veiligheidsorgaan. Aangezien Groot-Brittannië, Frankrijk en de Verenigde Staten alle lid zijn van deze organisatie, zal de Aukus-affaire onvermijdelijk spanningen op langere termijn veroorzaken.

Pixabay

Nu velen in Frankrijk er ongetwijfeld meer dan ooit van overtuigd zijn dat de Verenigde Staten, eens de ruggengraat van de westerse alliantie, niet langer te vertrouwen zijn, zou de roep om versterking van de eigen onafhankelijke veiligheids- en defensiecapaciteit van de Europese Unie wel eens kunnen toenemen. Zoals een voormalig hooggeplaatst Brits diplomaat het uitdrukte, doet de ruzie een aantal zeer ernstige vragen rijzen over de toekomst van de NAVO.

Maar zelfs indien dit de EU ertoe aanzet haar eigen onafhankelijke capaciteiten te ontwikkelen, bestaat er zelfs binnen Europa diepe verdeeldheid over de wijze waarop China moet worden uitgedaagd. Terwijl sommige leden meer havikachtig zijn en van nature geneigd zullen zijn Groot-Brittannië en de Verenigde Staten te volgen en op één lijn te stellen, lijken andere, zoals Hongarije, meer voorstander van het opbouwen van betrekkingen met Peking. En het is deze verdeeldheid die AUKUS in de eerste plaats ten dele heeft aangestuurd. In die zin is wat wij nu zien in feite het topje van de ijsberg van een zeer ernstig debat over de eenheid van het Westen en de geopolitiek van de 21e eeuw.

Intussen zal de ruzie onvermijdelijk bijdragen tot het groeiende gevoel dat het westerse bondgenootschap aan het verbrokkelen is op een ogenblik dat zijn algemene plaats in het internationale systeem steeds meer onder druk komt te staan omdat anderen, niet het minst China, aan de winnende hand zijn. Hoewel suggesties over een volledige terugtrekking van de VS uit internationale aangelegenheden voorbarig lijken, is het duidelijk dat de VS niet langer de leider is die zij ooit was. Tegelijkertijd lijkt ook Europa verdeeld over de vraag hoe grote uitdagingen, zoals China, moeten worden aangepakt. Maar hoe zit het met China, het onuitgesproken, maar door iedereen begrepen doel van de strategische overeenkomst ? Tot dusver heeft het zich naar buiten toe koest gehouden over het nieuws – en de landen opgeroepen hun « koude-oorlogsmentaliteit » te laten varen. Maar onder de oppervlakte zal zij zich onvermijdelijk beraden op haar volgende strategische stappen. Het Australische besluit zal vrijwel zeker een nieuwe tit-for-tat reactie uitlokken in de groeiende wapenwedloop in de Indo-Pacifische regio. Intussen zal Peking zich wellicht met een zekere mate van verbijstering verheugen over het feit dat het, zonder het actief te proberen, erin geslaagd is zulke diepe kloven tussen westerse partners te (doen) ontstaan.