De NAVO-Rusland veiligheidsspanningen: Escalatie van de tirades

3 janvier 2022 – Rafiek Madani voor ENAB

Canva – RU

Moskou heeft Washington uitgedaagd om serieuze onderhandelingen aan te gaan. Het eist veranderingen in de houding van de NAVO in Europa, die, indien zij worden toegestaan, het geopolitieke evenwicht op het continent in het voordeel van Rusland zouden veranderen. Een pokerspel met hoge inzet begint.

Moskou heeft begin december een soort ultimatum aan Washington gezonden. Het eist dat de NAVO voortaan geen nieuwe leden meer mag toelaten zonder toestemming van Rusland en dat het westerse bondgenootschap geen strijdkrachten in de buurt van zijn grenzen houdt. Oekraïne en Georgië mogen geen lid meer worden van de NAVO, en mogen niet als de facto leden optreden door NAVO-troepen op hun grondgebied te herbergen. Rusland wil ook dat alle buitenlandse NAVO-entiteiten de Baltische staten en Polen – landen die tot het bondgenootschap behoren – verlaten. Het dringt er verder op aan dat de Amerikanen hun kernwapens uit Europa verwijderen.

Het Kremlin weet heel goed dat deze eisen onrealistisch zijn. Zij zijn echter bedoeld om Rusland een sterke onderhandelingspositie te geven, en om zijn leiders krachtdadig te doen overkomen, zowel in binnen- als buitenland. Het « ultimatum » komt op een ogenblik dat de V.S. zeer verwikkeld zijn met een assertief China, dat Taiwan uitdaagt.

Toenemende rivaliteit

Wat is er gebeurd? De rivaliteit tussen Rusland en het Westen is zo’n 10 jaar geleden weer opgelaaid. De laatste tijd is het Westen woedend geworden over de vermeende heimelijke pogingen van Rusland om zich te mengen in de verkiezingen in de V.S. en Europa, en over zijn giftige anti-westerse propaganda op de sociale media. Op zijn beurt steunt het Westen de oppositie in Rusland; de bezorgdheid van het Kremlin dat Europa en de V.S. zich met het Russische bestuur willen bemoeien, is niet ongegrond. Het wederzijds wantrouwen is kolossaal.

Als reactie op de Russische annexatie van de Krim in 2014 en de steun van Rusland aan separatisten in de Donbas-regio in Oekraïne, heeft het Westen de agressor uitgebreide economische sancties opgelegd. Die hebben weinig effect gehad. Europa – en vooral zijn grootste economie, Duitsland – is sterk afhankelijk van Russisch gas, evenzeer als Rusland afhankelijk is van de exportopbrengsten.

Aangezien Rusland de Krim niet zal verlaten, is het sanctieregime permanent geworden. Vreemd genoeg is Berlijn onvermurwbaar geweest over het handhaven van de sancties – terwijl het met Moskou akkoord ging over de North Stream gaspijpleiding, die bedoeld is om Oekraïne en de Midden-Europese landen te omzeilen.

Pokeren met hoge inzet

Twee keer in 2021 heeft Rusland de druk op de NAVO opgevoerd door zijn troepen dicht bij de grenzen van Oekraïne uit te breiden, met inbegrip van een aanzienlijke opbouw in de laatste paar weken. Het Westen reageerde door meer wapens aan Oekraïne te leveren, te dreigen met strengere economische sancties en de North Stream pijpleiding in de ijskast te zetten wegens een vermeend juridisch probleem. Het was echter onwaarschijnlijk dat dergelijke maatregelen Rusland zouden imponeren of afschrikken.

En nu hebben de dreigementen het Kremlin de perfecte gelegenheid geboden om op een tit-for-tat manier te reageren: het heeft een « ultimatum » gesteld. Rusland wil de VS aan de onderhandelingstafel dwingen; het beschouwt de Europese mogendheden als secundaire actoren. Er ontvouwt zich een geopolitiek pokerspel met een hoog risico en een hoge inzet, maar het Westen zal de situatie moeten aanpakken.

Het heikele punt is dat het Westers bondgenootschap geen echte strategie heeft om met Rusland om te gaan. In het afgelopen decennium hebben de Amerikanen en Europeanen weinig bereikt door te klagen over de acties van het Kremlin en daar gedwee op te reageren. De laatste tijd heeft Brussel de lat nog hoger gelegd door met oorlogszuchtige woorden op Rusland en China te reageren. Maar de krijgshaftige kaart spelen is grotesk, want de EU heeft geen adequate defensiecapaciteiten.

De twee partijen staan nu voor dezelfde uitdaging; zij moeten het spel onder controle houden en een onbedoelde escalatie vermijden.